Kasy sklepowe OKA z ZSRR – historia radzieckich kas, które trafiły również do polskich sklepów

Kasy sklepowe są dziś jednym z najbardziej oczywistych elementów wyposażenia sklepu. Nowoczesne urządzenia potrafią komunikować się z terminalami płatniczymi, systemami sprzedaży, wagami, drukarkami czy centralnymi bazami danych. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu kasa sklepowa była jednak przede wszystkim skomplikowanym urządzeniem mechanicznym, którego zadaniem było zarejestrowanie sprzedaży, wydrukowanie dokumentu dla klienta oraz kontrolowanie obrotu.

Jednym z najbardziej charakterystycznych urządzeń tego okresu była radziecka kasa OKA. W Związku Radzieckim stała się jednym z najbardziej rozpowszechnionych modeli kas sklepowych, a jej charakterystyczną sylwetkę można było spotkać również w Polsce.

Co ciekawe, OKA była urządzeniem znacznie bardziej zaawansowanym, niż może sugerować jej mechaniczna konstrukcja. Wewnątrz znajdował się rozbudowany mechanizm liczący, drukujący i rejestrujący operacje sprzedażowe.

Skąd wzięła się kasa OKA?

Historia OKA związana jest z Ryazańskim Zakładem Maszyn Licząco-Analitycznych, znanym jako „SAM”. Zakład ten specjalizował się w produkcji urządzeń obliczeniowych, maszyn mechanicznych oraz kasowych.

W latach 70. rozpoczęto tam produkcję nowej generacji kas rejestracyjnych. Konstrukcja radzieckiej OKA została opracowana na bazie zagranicznych rozwiązań — źródła dotyczące historii radzieckiej techniki wskazują na wykorzystanie szwedzkiego prototypu.

Pierwsze 300 egzemplarzy modelu OKA-4401 powstało w 1975 roku. Był to początek ogromnej kariery tej serii urządzeń. W kolejnych latach OKA stała się jednym z najpopularniejszych kasowych urządzeń stosowanych w radzieckim handlu.

Skala produkcji była ogromna. Już 22 września 1979 roku w zakładzie SAM zmontowano milionową kasę.

To pokazuje, jak ważnym urządzeniem była OKA dla radzieckiego systemu handlu.

OKA-4401 – najbardziej charakterystyczny model

Jednym z najbardziej rozpoznawalnych przedstawicieli rodziny była OKA-4401.

Była to duża, ciężka elektromechaniczna kasa, której masa wynosiła około 38 kg. Jej wymiary wynosiły około 456 × 355 × 435 mm.

Dzisiaj urządzenie o takich parametrach wydaje się ogromne jak na kasę sklepową. W latach 70. i 80. nie było to jednak niczym niezwykłym. Wewnątrz obudowy musiały znaleźć się mechanizmy odpowiedzialne za wykonywanie obliczeń, napęd, drukowanie oraz rejestrowanie operacji.

OKA-4401 posiadała cztery sumatory, co pozwalało na prowadzenie ewidencji sprzedaży w kilku działach. Konstrukcja odpowiadała wymaganiom dotyczącym kas stosowanych między innymi w sklepach samoobsługowych.

Źródło: Wikimedia Commons – Yeltsin Center – Soviet cash register

Jak działała kasa OKA?

Na pierwszy rzut oka OKA może przypominać dużą mechaniczną maszynę do liczenia. W rzeczywistości łączyła kilka funkcji.

Kasjer wprowadzał wartość sprzedawanego produktu za pomocą klawiszy. Mechanizm kasy wykonywał następnie operacje matematyczne i rejestrował wynik.

Kasa mogła między innymi:

• sumować kolejne pozycje sprzedaży,
• obliczać wartość całego zakupu,
• obliczać należną resztę,
• rejestrować obrót na licznikach,
• drukować dokument dla klienta,
• drukować taśmę kontrolną,
• rejestrować sprzedaż przypisaną do poszczególnych działów,
• prezentować wynik operacji na wskaźniku.

Według dostępnych opisów OKA-4401 mogła osiągać wydajność sięgającą około 9000 cykli podczas jednej zmiany.

To bardzo dobry przykład tego, jak wiele funkcji musiała realizować mechaniczna kasa w czasach, gdy elektronika cyfrowa nie była jeszcze powszechnie stosowana w handlu.

Dwie rolki papieru zamiast współczesnej pamięci elektronicznej

Jednym z ciekawszych elementów konstrukcji OKA był system dwóch taśm papierowych.

Jedna służyła do wydruków przeznaczonych dla klienta, natomiast druga pełniła funkcję taśmy kontrolnej. Rejestrowano na niej wykonywane operacje, dzięki czemu można było później sprawdzić historię pracy kasy.

Współczesny kasjer może kojarzyć raport dobowy czy dane zapisane w pamięci fiskalnej. W przypadku dawnej kasy OKA znaczną część informacji trzeba było natomiast zapisywać mechanicznie na papierowej taśmie.

Taśma kontrolna była więc swego rodzaju analogowym odpowiednikiem części funkcji, które współczesne urządzenia realizują elektronicznie.

Charakterystyczna korba

Jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów radzieckich kas OKA była korba umieszczona z boku urządzenia.

Nie oznaczało to jednak, że kasjer podczas normalnej pracy musiał ręcznie napędzać całą kasę.

OKA była urządzeniem elektromechanicznym zasilanym z sieci elektrycznej. Korba pełniła funkcję awaryjnego napędu, który można było wykorzystać w przypadku problemów z zasilaniem.

To rozwiązanie dobrze pokazuje charakter ówczesnej techniki: nawet urządzenie zasilane elektrycznie musiało posiadać możliwość wykonania podstawowej operacji bez energii elektrycznej.

OKA w radzieckich sklepach

Od początku lat 80. kasy OKA były niezwykle rozpowszechnione w radzieckim handlu. Według materiałów historycznych tego typu urządzenia znajdowały się praktycznie w każdym radzieckim sklepie.

Nie był to jednak jeden, niezmienny model.

Rodzina OKA obejmowała wiele wersji przeznaczonych do różnych zastosowań. Wśród wymienianych modeli znajdowały się między innymi:

• OKA-1301,
• OKA-1401,
• OKA-1501,
• OKA-4301,
• OKA-4401,
• OKA-4501,
• OKA-4341,
• OKA-4441,
• OKA-4541.

Część modeli była przeznaczona do sklepów, inne do gastronomii, a poszczególne wersje różniły się między innymi liczbą liczników i sposobem obsługi

Źródło: habr.com

OKA w Polsce

W Polsce kasy OKA również można było spotkać.

Wspomnienia osób pamiętających handel w okresie PRL wskazują, że obok kas produkcji NRD, takich jak Secura, używano również radzieckich kas OKA. Szczególnie charakterystyczne były one dla większych sklepów i placówek handlowych.

Warto jednak zachować ostrożność przy formułowaniu stwierdzenia, że OKA była „kasą obowiązkową w Polsce”. Dostępne materiały nie dają podstaw do takiego uogólnienia.

Można natomiast powiedzieć, że radzieckie urządzenia należały do grupy kas rejestracyjnych spotykanych w polskim handlu okresu PRL.

Były częścią szerszego systemu wyposażenia sklepów, w którym znajdowały się zarówno urządzenia krajowe, jak i importowane z innych państw bloku wschodniego.

Co ciekawe, polskie wspomnienia dotyczące kas OKA zachowały się również w dyskusjach poświęconych wyposażeniu sklepów z lat 70. i 80. W jednym z takich wspomnień wskazano wprost, że w Polsce wykorzystywano przede wszystkim wersje z napędem elektrycznym, choć urządzenia posiadały miejsce na awaryjną korbę.

Źródło: Wikimedia Commons

Jak wyglądała sprzedaż przy kasie OKA?

Praca z kasą OKA była zupełnie inna niż przy współczesnym stanowisku kasowym.

Nie było kodów kreskowych, skanerów, automatycznego pobierania ceny z bazy produktów ani ekranów dotykowych.

Kasjer musiał znać cenę produktu i ręcznie wprowadzić ją do urządzenia.

Kasa wykonywała natomiast operacje matematyczne i drukowała wynik.

Warto pamiętać, że sam proces sprzedaży w sklepach PRL również wyglądał inaczej niż dzisiaj. W wielu placówkach klient nie brał po prostu produktów z półki, podchodził do jednej kasy, płacił i wychodził. Organizacja sprzedaży zależała od rodzaju sklepu i systemu obsługi.

W starszym modelu sprzedaży klient mógł otrzymać dokument przy kasie, a następnie zrealizować zakup w odpowiednim dziale. Wraz z rozwojem sklepów samoobsługowych rola kas rejestracyjnych stawała się coraz bardziej zbliżona do tej, którą znamy obecnie.

Czy OKA była kasą fiskalną?

Tutaj pojawia się ważne rozróżnienie.

Współcześnie określenie „kasa fiskalna” oznacza urządzenie działające w określonym systemie prawnym, którego konstrukcja i sposób rejestrowania sprzedaży są regulowane przez przepisy fiskalne.

OKA z okresu ZSRR była przede wszystkim kasą rejestracyjną — urządzeniem mechanicznym lub elektromechanicznym służącym do rejestrowania sprzedaży i obrotu.

Dlatego określanie jej mianem „radzieckiej kasy fiskalnej” jest popularnym skrótem, ale z punktu widzenia historii techniki nie jest to określenie precyzyjne.

Podobnie w Polsce w okresie PRL funkcjonowanie kas rejestracyjnych nie odbywało się jeszcze w ramach współczesnego systemu kas fiskalnych.

Mechanika zamiast elektroniki

Największą różnicą pomiędzy OKA a współczesną kasą fiskalną jest oczywiście technologia.

W OKA większość operacji wykonywały mechanizmy.

Współczesna kasa może mieć procesor, pamięć, ekran, komunikację sieciową, moduł fiskalny, Wi-Fi, Bluetooth czy integrację z systemem sprzedażowym.

OKA musiała natomiast wykonać skomplikowane operacje przy pomocy:

• kół zębatych,
• wałków,
• dźwigni,
• sprężyn,
• mechanizmów zapadkowych,
• elementów drukujących,
• liczników mechanicznych.

Mechanizm liczący opierał się na rozwiązaniach znanych z mechanicznych maszyn liczących, w tym na kołach typu Odhnera.

To właśnie dlatego rozebranie sprawnej OKA może robić ogromne wrażenie. Wewnątrz znajduje się niezwykle złożona konstrukcja mechaniczna.

Źródło: habr.com

Dlaczego takie kasy były tak duże?

Dzisiaj trudno sobie wyobrazić kasę ważącą niemal 40 kilogramów.

W przypadku OKA masa wynikała przede wszystkim z konstrukcji mechanicznej.

Każda operacja musiała zostać fizycznie wykonana przez mechanizm. Nie można było zastąpić dziesiątek elementów mechanicznych niewielkim układem scalonym.

Duża metalowa obudowa zapewniała również odpowiednią sztywność całej konstrukcji. Kasa musiała wytrzymać intensywną pracę przez wiele lat.

Z dzisiejszej perspektywy OKA była więc czymś pomiędzy kasą sklepową, maszyną liczącą i precyzyjnym urządzeniem mechanicznym.

OKA a rozwój kas elektronicznych

Historia OKA jest interesująca również dlatego, że pokazuje moment przejścia od mechaniki do elektroniki.

W latach 70. mechaniczna kasa elektromechaniczna była zaawansowanym rozwiązaniem. W kolejnych dekadach elektronika zaczęła jednak stopniowo wypierać skomplikowane mechanizmy.

Pojawiły się elektroniczne wyświetlacze, pamięci, programowalne klawiatury i później całkowicie elektroniczne systemy sprzedaży.

Co ciekawe, sama marka OKA przetrwała upadek ZSRR. Po transformacji produkowano kolejne modele tej rodziny, a w latach 90. nazwa OKA nadal pojawiała się w wykazach dopuszczonych modeli kas w Rosji.

Oznacza to, że historia OKA nie zakończyła się wraz z końcem Związku Radzieckiego.

Co stało się z kasami OKA?

Wraz z rozwojem elektroniki mechaniczne kasy zaczęły tracić znaczenie.

W Polsce urządzenia tego typu zostały ostatecznie wyparte przez znacznie nowocześniejsze konstrukcje. W Rosji również stopniowo odchodzono od mechanicznych modeli OKA. Źródła historyczne wskazują na wycofywanie modeli 4400, 4401 i 4600 z kolejnych rejestrów dopuszczonych urządzeń w latach 90. i na początku XXI wieku.

Dzisiaj sprawna OKA jest przede wszystkim ciekawym zabytkiem techniki.

Zachowane egzemplarze trafiają do prywatnych kolekcji, muzeów techniki oraz na rynek kolekcjonerski. Można je znaleźć także na aukcjach antyków.

Kasa OKA jako świadek historii handlu

Kasa OKA jest interesująca nie tylko ze względu na swoją konstrukcję.

Jest również symbolem określonej epoki w historii handlu.

Jej wygląd przypomina czasy, w których:

• ceny były wprowadzane ręcznie,
• produkty nie posiadały kodów kreskowych,
• papierowa taśma kontrolna była podstawowym sposobem dokumentowania operacji,
• kalkulacje wykonywał mechanizm kasowy,
• obsługa klienta wyglądała zupełnie inaczej niż obecnie,
• a kasa sklepowa była dużym, ciężkim urządzeniem mechanicznym.

W Polsce OKA jest więc interesującym przykładem urządzenia, które znalazło się na styku historii techniki, handlu oraz codziennego życia w okresie PRL.

Od OKA do współczesnej kasy fiskalnej

Porównanie OKA ze współczesną kasą fiskalną online pokazuje ogromną skalę zmian, jakie zaszły w handlu.

Kiedyś kasjer wprowadzał cenę z klawiatury, a mechanizm kasy wykonywał obliczenia i drukował wynik na papierowej taśmie.

Dzisiaj kasa może automatycznie pobrać produkt z bazy, połączyć się z terminalem płatniczym, przesłać dane do systemu centralnego, wydrukować paragon lub przekazać go elektronicznie klientowi.

Podstawowa idea pozostała jednak ta sama.

Klient kupuje produkt, sprzedawca rejestruje transakcję, obliczana jest należność, a sprzedaż zostaje udokumentowana.

Zmieniła się przede wszystkim technologia, która tę ideę realizuje.

Ikona handlu w komunistycznej części Europy

Radzieckie kasy OKA należały do najbardziej charakterystycznych urządzeń kasowych swojej epoki. Produkowane w Ryazaniu od lat 70. szybko stały się podstawowym wyposażeniem wielu radzieckich sklepów. Pierwsze 300 egzemplarzy OKA-4401 powstało w 1975 roku, a już kilka lat później zakład świętował wyprodukowanie milionowej kasy.

Urządzenia te wykorzystywano również w Polsce, gdzie należały do grupy kas rejestracyjnych spotykanych w handlu okresu PRL.

Choć dzisiaj ich ogromne metalowe obudowy, mechaniczne liczniki, papierowe taśmy i awaryjne korby mogą wydawać się archaiczne, w swoim czasie OKA była zaawansowanym urządzeniem pozwalającym zautomatyzować znaczną część pracy kasjera.

I właśnie dlatego warto patrzeć na nią nie tylko jako na „starą kasę z czasów PRL”, ale jako na ważny etap w ewolucji technologii sprzedaży — od skomplikowanej mechaniki do współczesnych, elektronicznych i połączonych z siecią systemów kasowych.

Źródła wykorzystane przy opracowaniu

• Elektroniczne Muzeum Finansowego Uniwersytetu Finansowego w Moskwie – historia kasy OKA.
• Materiały dotyczące Ryazańskiego Zakładu Maszyn Licząco-Analitycznych i historii modeli OKA.
• Opracowanie dotyczące historii radzieckich kas rejestracyjnych.
• Opis konstrukcji i działania OKA-4401.
• Polskie wspomnienia dotyczące stosowania kas OKA w handlu.
• Wykaz modeli kas OKA dopuszczonych do użytkowania w Rosji w latach 90.